Wprowadzenie do filmu "Układ zamknięty" 
w reżyserii Ryszarda Bugajskiego

Śpisz spokojnie drogi Klubowiczu? Czujesz się bezpieczny w swoim domu i w swoich przedsięwzięciach? To się już nie czuj! Jednak nie... lepiej pozostań w swoim błogostanie. Nie ryzykuj i nie oglądaj zaproponowanego w IKFON filmu pt. "Układ zamknięty" w reżyserii Ryszarda Bugajskiego, bowiem to artystyczne przedstawienie faktów zaczerpniętych z polskiej rzeczywistości - niewątpliwie - może poszerzyć Twoją świadomość i zachwiać Twoim poczuciem spokoju i bezpieczeństwa. 
Najpierw flash na rzeczywiste fakty. W roku 2003 w Krakowie nieoczekiwanie i brutalnie aresztowano biznesmenów związanych z Polmozbytem Kraków S.A. i Zakładami Mięsnymi Krakmeat, a następnie przetrzymywano ich w areszcie przez 9 miesięcy, pod zarzutem działania w zorganizowanej grupie przestępczej, prania brudnych pieniędzy i działania na szkodę spółki. Wśród aresztowanych przedsiębiorców znaleźli się między innymi Lech Jeziorny, Paweł Rey i Grzegorz Nici (któremu w trakcie prowadzonej sprawy chciano oddać dzieci do sierocińca). Dla Jeziornego i Reya nie było to pierwsze pozbawienie wolności w życiu, gdyż mieli już za sobą internowanie w stanie wojennym, ale okoliczności aresztowania w 2003 roku były dla nich porażające. Obrońcy Jeziornego i Reya bezskutecznie pisali do sądu o zamianę aresztu na poręczenie, którego udzielili krakowscy duchowni oraz znane publiczne postacie, między innymi były marszałek Sejmu - Wiesław Chrzanowski, redaktor naczelny "Tygodnika Powszechnego" - ks. Adam Boniecki, prof. Jacek Woźniakowski, Aleksander Hall i Tadeusz Syryjczyk. Tocząca się przeciwko oskarżonym przedsiębiorcom sprawa prokuratorska miała kilka wątków, z których niektóre po kilku latach zakończyły się przed sądem lub zostały umorzone z powodu braku znamion przestępstwa, a Rey i Jeziorny otrzymali symboliczne odszkodowania za przewlekłe postępowanie prokuratury. Pozostały tylko nadużycia ludzi władzy, bezradność jednostki wobec prawa i instytucji państwowych, upadłe firmy, złamane życiorysy i w większości niesłuszne oskarżenia... 
I ta oto autentyczna historia, wraz z towarzyszącymi jej bulwersującymi sposobami działania instytucji państwowych i funkcjonariuszy publicznych, stała się kanwą fabuły bezkompromisowego filmu fabularnego pod znamiennym tytułem „Układ zamknięty”. Twórcy filmu niewiele zmienili losy filmowych bohaterów. Fakty, które ukazuje film, są prawdziwe, zweryfikowane i udokumentowane, aczkolwiek nie jest to dokument o tej sprawie, lecz jest to jedynie obraz inspirowany tym realnym przypadkiem. Film miał pokazać sytuacje w Polsce, gdyż podobnych spraw - jak alarmuje polskie środowisko prywatnej przedsiębiorczości – odnotowano kilkaset w naszym kraju. Wyprodukowanie tego filmu okazało się niełatwe, napotkało liczne przeszkody finansowe, w rezultacie czego film został całkowicie sfinansowany z prywatnych funduszy. Środki pieniężne na jego zrobienie i zareklamowanie pochodziły od prywatnych przedsiębiorców (najczęściej anonimowych, jako że obawiali się ujawnić swoją tożsamość) i Kasę Stefczyka, która pomogła obraz skończyć, po tym jak Państwowy Instytut Sztuki Filmowej czterokrotnie odrzucił prośbę twórców filmu o dotację jego produkcji. Dzięki temu jest to pierwszy niekomercyjny film w naszym kraju, który - na wzór hollywoodzki - został sfinansowany wyłącznie z prywatnych środków. Film jest objęty patronatem Business Center Club. A jego producentem jest gdańska spółka Filmicon Dom Filmowy Sc. 
W istocie niełatwe wyprodukowanie tego obrazu wymagało odwagi i determinacji, toteż jego realizacji podjęli się nieprzypadkowi ludzie. Na to zadanie zdecydowali się w większości twórcy, którzy od wielu lat w swojej działalności wykazywali zaangażowanie społeczno-polityczne i zgodnie ze zwiastunami tego filmu oraz ze słowami jego głównego bohatera: "zdaje się, że odwalili kawał dobrej roboty”... 
W składzie tego niepokornego i odważnego układu osób nie bez kozery można wymienić: 
•	zaczynając od znanego duetu scenarzystów, który zasłynął scenariuszem dramatu "Czarny czwartek. Janek Wiśniewski padł" Antoniego Krauzego, czyli Michała S. Pruskiego (zawodowo dziennikarza, pisarza, scenarzysty, który w „Układzie zamkniętym” udzielił się również aktorsko, grając pana Bronka, strażnika w "Nawarze") i Mirosława Piepki (zawodowo dziennikarza, producenta filmowego, scenarzysty, także współproducenta ”Układu zamkniętego”, w którym zagrał biskupa Franciszka Gołębiowskiego na otwarciu "Nawaru"); 
•	przechodząc przez reżysera Ryszarda Bugajskiego, który rozpoczynał swoją artystyczną karierę w ramach „kina moralnego niepokoju”, autora wielu produkcji zaangażowanych społecznie i politycznie (w tym najgłośniejszego antykomunistycznego filmowego „półkownika” PRL pt. „Przesłuchanie”, którego wymowa, niezgodna z linią polityczną władz polskich lat 80-tych, była przyczyną szykanowania reżysera przez władze, co stało się bezpośrednim powodem jego kilkunastoletniej emigracji do Kanady), który niebezpodstawnie został w roku 2008 odznaczony Złotym Medalem "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" oraz Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce, za osiągnięcia w podejmowanej z pożytkiem dla kraju pracy zawodowej i społecznej”; 
•	zahaczając o protagonistów tego filmu - Kazimierza Kaczora i Janusza Gajosa, też społecznie bynajmniej nie biernych obywateli; 
•	dochodząc do nonkonformistycznego Kazika Staszewskiego (popularnego wokalisty zespołu "Kult"), w tym przypadku wykonawcy tytułowej piosenki i teledysku promujących ”Układ zamknięty”. 
Ten odważny układ niezależnych artystów dopełnił autor zdjęć - Piotr Sobociński (jr), który zawód operatora filmowego "odziedziczył" po dziadku i ojcu. Sobociński już pracował z Bugajskim w „Generale Nilu” (współpraca operatorska). Zrobił też zdjęcia do filmów z audiodeskrypcją, na przykład "Róża" i „Drogówka” Wojciecha Smarzowskiego oraz "Katyń" Andrzeja Wajdy. Te filmy również nie były błahymi produkcjami, o bagatelnej wymowie i tematyce. 
•	A do wyrazistego ukazania postaci „Układu zamkniętego” w najważniejszych rolach obsadzono: 
Janusza Gajosa jako prokuratora Andrzeja Kostrzewę; 
•	Kazimierza Kaczora jako naczelnika Urzędu Skarbowego Mirosława Kamińskiego; 
•	Wojciecha Żołądkowicza jako prokuratora Kamila Słodowskiego (Debiut aktora na wielkim ekranie. Zwróć uwagę czy udany.); 
•	Roberta Olecha jako Piotra Maja, współwłaściciela "Nawaru” oraz jako Ryszarda Maja, ojca Piotra w roku 1968; 
•	Jarosława Kopaczewskiego jako Grzegorza Rybarczyka, współwłaściciela "Nawaru”; 
•	Przemysława Sadowskiego jako Marka Stawskiego, prezesa "Nawaru”; 
•	Macieja Konopińskiego jako Tomasza Chwedczuka, asystenta prokuratora; 
•	 Magdalenę Kumorek jako Dorotę Maj, siostrę Piotra Maja; 
•	Monikę Kwiatkowską jako Monikę Stawską, żonę Marka Stawskiego; 
•	Beatę Ścibakównę jako Joannę Rybarczyk, żonę Grzegorza Rybarczyka; 
•	Marię Mamonę jako Marię Kostrzewę, żonę prokuratora Kostrzewy; 
•	Krzysztofa Ogłozę jako reportera Roberta Warzechę. 
Niewątpliwym atutem tego obrazu jest dźwięk (w każdej warstwie), co szczególnie sprzyja uchu niewidomego widza (a i widzącemu nie szkodzi). Muzykę do „Układu zamkniętego” skomponował kanadyjski kompozytor Shane Harvey (niezbyt znany w naszym kraju), którego kompozycje już zabrzmiały w poprzednich filmach Bugajskiego pt. "Generał Nil" i „Gracze”. Ponieważ artystycznemu wyobrażeniu reżysera o ostatecznym kształcie „Układu zamkniętego” towarzyszyła wizja muzyki jazzowej, więc Bugajski zasugerował kompozytorowi brzmienie dwóch sprawdzonych ścieżek dźwiękowych: Milesa Davisa z „Windą na szafot” i Krzysztofa Komedy z „Noża w wodzie”. Tym razem Harvey skomponował jedynie ogólny zarys utworów muzycznych, dając muzykom możliwość improwizacji podczas nagrania. Efekt tych sugestii i zabiegów możesz usłyszeć w kompozycjach do omawianego filmu. W trakcie projekcji sam oceń ich wynik i sprawdź czy w utworach Harveya pobrzmiewają echa Komedy i Davisa. Do ostatecznego brzmienia muzyki przyczynili się również orkiestrator i aranżer - Paweł Lucewicz oraz realizator nagrania - Rafał Smoleń. To dzięki nim poszczególne sekwencje muzyczne brzmią czysto i wyraziście. Muzyka w „Układzie...” wprowadza dodatkowy walor ilustracyjny, podnosi emocje, jest niepokojąca i tajemnicza, dopowiada to, czego nie widać na ekranie, wspomaga montaż i uwypukla poszczególne kadry filmu. 
Produktem końcowym pracy tych speców kina jest 115 minutowy thriller, albo - jak kto woli - dramat obyczajowy, który - jako reprezentant swojego gatunku - trzyma widza w napięciu, wywołując w nim poczucie bezsilności i strachu. Akcja filmu jest zrealizowana poprawnie, a fabuła klarowna. Film jest doskonale udźwiękowiony! Dialogi są w pełni zrozumiałe, co nie zdarza się często w polskich produkcjach filmowych. Gra aktorów jest naturalna i przekonująca. Aktorzy swoje kwestie wypowiadają poprawną dykcją. Jednak nie obyło się bez kilku potknięć montażowych, scenograficznych czy rekwizytorskich, ale właściwie niemających znaczenia dla całokształtu, że wspomnę tylko o: palącym się papierosie, ale się nie spalającym przez długą scenę; braku magazynka w broni policji; wyprzedzających czasy akcji filmu budynkach widocznych w tle, modzie, dacie więziennego monitoringu, markach samochodów, CBA zamiast wyłącznie CBŚ. 
Audiodeskrypcją opatrzył ten film Marcin Laskowski „Echo-MMR”. Bez niej kluczowe sceny filmu byłyby nieczytelne dla niewidomych, co sprawdziłam z racji pełnionej funkcji. Gro scen w tym filmie poraża samą wymową obrazu, a bez dopowiedzeń audiodeskrypcji niewidomi nie mogliby emocjonalnie właściwie odebrać wizualnego przesłania. Na szczęście, audiodeskrypcja nie koliduje z doskonale zrobioną oryginalną ścieżką dźwiękową, dopasowując się do niej natężeniem dźwięku.A dodatkowy tekst nie zakłóca odbioru ścieżki dialogowej. 
Film wszedł na ekrany polskich kin 5 kwietnia 2013 roku. Widzowie, tak w Polsce jak i za granicą, przyjęli go dobrze, czego dowodem są uzyskane przez niego nagrody i druga co do wielkości frekwencja w kinach w roku 2013. Film został nagrodzony: w Toronto Nagrodą Publiczności - Polish Film Festival, w Chicago nagrodą "Society Humanitarian Award" - Festiwal Filmu Polskiego w Ameryce oraz Złotym Biletem – nagrodą Stowarzyszenia "Kina Polskie”. Ponadto w styczniu 2013 roku uhonorowano go - nie przez przypadek - Wektorem Nadziei - nagrodą organizacji "Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej", ni mniej, ni więcej tylko za: „odwagę w dążeniu do przedstawienia prawdy o problemach, z którymi na co dzień zmagają się polscy przedsiębiorcy w starciu z bezwzględną machiną urzędniczą, oraz za niezwykły upór, dzięki któremu realizacja filmu stała się możliwa”. 
Nie jest to pisana kamerą publicystyka, ale realia będące inspiracją tego filmu i towarzyszące jego powstawaniu oraz aktualność tematu są tak wymowne, że pozwoliłam sobie zwrócić na nie uwagę. Tematyka tego filmu jest jego główną siłą. I może właśnie forma filmu fabularnego jest najlepszą metodą dotarcia do szerokiej świadomości publicznej, a przez to nagłośnienia przedstawianego problemu. Skoro nie jest to ani reportaż, ani film dokumentalny, ani interwencyjny, więc właściwie o czym jest ten film? Oczywiście o grupie przedsiębiorców niszczonych na skutek wspólnych działań służb skarbowych i prokuratury, o samotności, o bezbronności i bezradności jednostki wobec prawa i instytucji państwowych... tudzież o tym, że procedury, paragrafy i zasady to obusieczna broń, która - zależnie od posługujących się nią rąk - może okazać się bronią śmiertelną... A według samego reżysera film ten jest o rodzeniu się „zła”, o sposobie jego powstawania i rozwijania się w człowieku. To zagadnienie - jak przystało na absolwenta filozofii- nie pierwszy raz pojawia się w twórczości Bugajskiego. Opowiedział on już o „złu” w „Przesłuchaniu”, „Generale Nilu” czy „Śmierci Rotmistrza Pileckiego”. W „Układzie zamkniętym” reżyser próbuje pokazać, na przykładzie prokuratora Kostrzewy (granego przez Janusza Gajosa), jak łatwo można zarazić się złem, a następnie przekazać je kolejnym pokoleniom. Janusz Gajos już raz zagrał u Bugajskiego Wcielenie „zła”, grając brutalnego funkcjonariusza UB w „Przesłuchaniu”. W tych obu filmowych wcieleniach Gajosa kreowani przez niego antybohaterowie bez oporów niszczą swoje ofiary, korzystając z istniejącego prawa, umożliwiającego zniszczenie każdego, co może stanowić znaczącą paralelę między obiema historiami, opowiedzianymi przez Bugajskiego w niebagatelnym odstępie 31 lat. Czasy się zmieniły. Układy się zmieniły... A metody są ciągle te same!? 
W świetle tego wszystkiego, co zostało napisane powyżej, chyba nie dziwi Honorowa Nagroda otrzymana przez Ryszarda Bugajskiego w 2013 roku na Solanin Film Festival właśnie za: „odwagę, konsekwencję i determinację przy tworzeniu autorskiego kina. Za niepokorność, niełatwą prawdę i wiarę w człowieka w mrocznym świecie. Za to, że pomimo upływu czasu, ciągle pokazuje młodym twórcom, jak się nie poddawać i nie rezygnować z własnych przekonań artystycznych na rzecz konformizmu”. 
Na marginesie „Układu zamkniętego” warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz, która powinna zainteresować osoby niewidome, a mianowicie na to, że na podstawie tego filmu powstał audiobook, również pod tytułem „Układ zamknięty”, wydany przez Audiotekę. Po raz pierwszy zastosowano właśnie taką kolejność- najpierw film, a potem książka! Do realizacji tego nowatorskiego wydawnictwa wykorzystano materiał z filmu, jego pełną warstwę dźwiękową, muzykę, efekty dźwiękowe, scenariusz oraz tekst narracji napisany przez Marcina Ciszewskiego(autora bestsellerowych książek, np. „Gliniarz”, „Major”, „Mróz”, „Upał”). Narrację czyta Kazimierz Staszewski (tak, ten sam - kazik, lider „Kultu”), który pierwszy raz w swojej karierze wcielił się w rolę lektora. Ta produkcja jest czymś pośrednim między ebookiem, słuchowiskiem, filmem a rozszerzoną audiodeskrypcją. Być może właśnie ta forma "filmowego audiobooka" jest alternatywą X Muzy dla osób niewidomych i stanowi wersję konkurencyjną dla audiodeskrypcji... Polecam! 
W tym miejscu - stop klatka. Teraz najwyższy czas na seans filmowy. 
Masz możliwość obejrzenia „świeżego” filmu - z ubiegłego roku - i może dobrze się stało, że właśnie w tym momencie dotarł on z audiodeskrypcją do Twoich rąk, ponieważ pod koniec listopada 2013 roku życie napisało epilog w postaci nieprawomocnego wyroku sądowego do jednego z wątków rzeczywistej historii, która była przyczynkiem do powstania tego celuloidowego obrazu.... 
c.d.n. [zob. podsumowanie pokazu w IKFON] 
Po projekcji filmu, do dnia 19 lutego 2014 roku, zapraszam do odważnego wyrażenia Twoich konstatacji oraz dyskusji za pośrednictwem forum na stronie internetowej: www.ikfon.defacto.org.pl, w zakładce Pociąg do dyskusji lub za pomocą poczty elektronicznej: ikfon@defacto.org.pl. 
Może pytania, które nasuwają się po projekcji "Układu zamkniętego" i poniższe tezy sprowokują Cię do zabrania głosu w dyskusji: 
1. Pytanie wydawałoby się najprostsze - jaki morał z tego filmu? 
2. Czy potwierdza się stwierdzenie, że „życie pisze najlepsze scenariusze”? 
3. Czy biurokratyczna machina, niczym z kafkowskiej wizji, jest bezosobowa, nie ma twarzy i osobowości? 
4. Czy wciąż żywa jest maksyma popularna w erze stalinowskiej: „dajcie mi człowieka, a paragraf się znajdzie”? 
5. Czy prawdziwa jest opinia wielu widzów, że w tym filmie najlepszą kreację aktorską stworzył Janusz Gajos? 
6. Jakie są walory lub wady audiodeskrypcji? 
7. Czy chciałbyś mieć płytę z muzyką Shane’a Harveya? 
8. Czy ten film coś zmieni w naszej polskiej rzeczywistości lub mentalności?
9. Jeśli nie zgadzasz się z którąś z napisanych przeze mnie kwestii, to śmiało pisz (przyznaję, że mimo stoczonej wewnętrznej walki, nie umiałam zachować obiektywizmu). 

Życzę spokojnego oglądania w zamkniętym układzie IKFON 

Moderator - Ewa Mąkosa